नेपालगञ्ज ।  बाँकेमा गुणस्तरिय महको ब्राण्डीङ्का लागि ‘कम्ब हनी’ कार्यक्रम सुरु हुन लागेको छ ।  कृषि ज्ञान केन्द्र बाँकेका प्रमुख सकिल अहमदले साउनदेखि त्यस्तो मह उत्पादनको तयारी भएको जानकारी दिदै उपभोक्ताको माग अनुसार किसान लागिरहेको बताउनुभयो । 
सो महको चाकाको साना साना टुक्रा बनाएर त्यसलाई बट्टामा प्याक गरेर बेच्ने सकिने विधि भएको उहाँले जानकारी दिनुभयो । 
‘त्यस्तो मह गुणस्तरको हुने र त्यसबाट चुसेर खाने भएकाले उपभोक्ताले आनन्द लिन सक्छन’ कृषि ज्ञान केन्द्रका प्रमुख अहमदले भन्नुभयो । 
केही बर्षदेखि बाँके मह उत्पादनमा आत्मनिर्भर हुन लागेको उल्लेख गर्दै अहमदले मौरीको बंश सुधार लगायतका कार्यक्रममार्फत रानो जातको मौरी उत्पादन भएको बताउनुभयो । 
‘झापाबाट केही रानो प्रजातीको मौरी ल्याएर जिल्लामा करिव ५००  रानो प्रजातीको मौरी उत्पादन गरेका छौ’उहाँ भन्नुहुन्छ । कृषि ज्ञान केन्द्र, बाँकेले व्यवसायिक मौरी पालनका लागि किसानलाई घार निर्मााणमा ५० प्रतिशत अनुदान र ढुवानीमा छुट दिएको छ । 
मह खपत भएर बाहिर गएको छ र केही मह थन्केको अवस्थामा छ यसलाई आधार मानेर मह उत्पादनमा बाँके आत्मनिर्भर भएको उल्लेख गर्दै प्रमुख अहमदले ‘कम हनी’कार्यक्रम जिल्लाका लागि नयाँ भएको बताउनुभयो । 
कोहलपुर–११ मा रहेको सञ्जीवनी मौरी फार्मका सञ्चालक लिल बहादुर रानाले महको बजार निश्चित नभएको उल्लेख गर्दै बजारको व्यवस्थापन आवश्यक भएको बताउनुभयो ।
‘उत्पादित महले बजार नपाउदा उत्पादन बढाउन सकिएको छैन’ उहाँले भन्नुभयो ।  
बाँकेमा करिव २०० किसानले व्यवसायिक रुपमा महको उत्पादन गर्दै आएका छन । जिल्लामा पालिएका मौरी चराउन किसान बर्दिया र सुर्खेत जाने गर्छन । बाँकेमा अत्यधिक गर्मी भएका कारण रुखको छहारीमा मौरी चराउने कार्य भइरहेको बताइएको छ । कोहलपुर नगरपालिकामा सबैभन्दा बढी किसानले महको व्यवसायिक उत्पादन गरेका छन । उक्त नगरपालिकामा सहकारीमार्फत स्रोत केन्द्र स्थापना गरेर प्रशोधन गरी महको उत्पादन भइरहेको स्थानीय बताउछन । 
जिल्लामा करिव ४५ मेट्रीक टन महको उत्पादन हुने गरेको छ । उत्पादित मह आन्तरिक बजार लगायतका बाहिर जिल्लाका बजारमा समेत निर्यात भएको मह उत्पादन गरेका किसानले बताएका छन । 
‘किसानले उत्पादन गरेको महले आत्मनिर्भर मात्रै बनाएको छैन, अन्य जिल्लामा पनि निर्यात गरिरहेको छ’, कृषि ज्ञान केन्द्र बाँकेका प्रमुख अहमदले भन्नुभयो । 
किसानहरूले बजारमा गुणस्तरहीन मह रोक्नु चुनौतिपर्ण रहेको बताए्उदै  । मह उत्पादकले नक्कली मह विरुद्ध आफुहरूले थालेको अभियानमा प्रहरीले सघाएको उल्लेख गरेका छन । 
जिल्लामा रैथाने उत्पादनको प्रवद्र्धन, संरक्षणमा सक्रिय अगुवा किसान पुरमल बस्नेतले मह जिल्लाको माग भन्दा बढी उत्पादन भएको उल्लेख गर्दै रैथाने उत्पादनको संरक्षण गर्नुपर्ने बताउनुभयो । 
उहाँले त्यसको संरक्षण गर्न अनुसन्धानमा जोड दिदै हाइब्रिड जातको मौरी प्रयोग नर्गन सुझाव दिनुभयो । बरु रैथाने उत्पादनलाई उन्नत बनाउनतर्फ लाग्नु पर्छ बस्नेतले भन्नुभयो ।  वि.स २०७२ सालदेखि नै महको उत्पादन भएको जिल्लामा कोहलपुर बाहेक खजुरा र डुडुवाम ासमेत महको उत्पादन हुन लागेको बताइएको छ ।