२०७९ वैशाख २६
विक्रम सम्वत् २०४६ मा बहुदलीय प्रजातन्त्रको स्थापना भएपछि मुलुकमा २०४८ सालको वैशाख महिनामा पहिलो संसदीय निर्वाचन भएको थियो । त्यसबेला चुनाव प्रचार–प्रसारको मुख्य शैली भित्तेलेखन र पोष्टर टाँस्ने हुन्थ्यो । चुनावको मितिभन्दा महिनादिन अघिबाटै पार्टीका कार्यकर्ताहरू चुनावको प्रचार–प्रसारमा लागेका हुन्थे । विभिन्न पार्टीका उमेदवारहरूको प्रचार र भोटका लागि अपील गर्दै मुख्य सडकदेखि भित्री गल्ली छेउछाउका कुनै पनि पर्खाल, गाह्रो वा कुनै पनि खाली ठाउँ बाँकी नराखी भित्तेलेखन गरिएको हुन्थ्यो । आ–आफ्ना उमेदवारका पोस्टर टाँस्ने होडबाजी नै चल्ने गर्दथ्यो । सार्वजनिक स्थलहरूमा जता हेरे पनि विभिन्न थरिका पम्प्लेट र पोस्टरहरूमात्र देखिन्थे ।
त्यसबेला शहरबजारका साथै गाउँ–गाउँका मुख्य चोकहरूमा ठूला–ठूला ब्यानर र तुलहरू टाँग्ने, गाडीबाट माइकिङ गर्दै घुम्ने र बाटा–बाटामा पर्चाहरू छर्ने तरिका पनि निकै प्रचलित थियो। चुनाव नजिकिँदै जाँदा ठूला–ठूला जुलुस र र्याली अनि आमसभा र भाषणबाजी पनि खुबै हुने गर्दथे । साइकल र मोटर साइकल र्याली पनि त्यसबेला चुनाव प्रचार–प्रसारको एउटा चल्तीको काइदा हुने गथ्र्यो । चुनाव प्रचारका यस्ता शैली २०४८ हुँदै २०५१ र ५६ सालका संसदीय निर्वाचनमा मात्र होइन २०४९ र २०५४ को स्थानीय निकायको निर्वाचनमा समेत व्यापक रूपमा प्रचलित थिए ।
गत हप्ता तनहुँमा भएको नेपाली कांग्रेस पार्टीको एउटा चुनावी सभामा ड्रोनको प्रयोग गरिएको थियो । कांग्रेसको चुनावी सभा भइरहेको समयमा पार्टीको झण्डा फहराउँदै उडेको ड्रोनले सभास्थलमा पुष्पवृष्टि समेत गरेको थियो । यसलाई चुनावी अभियानका क्रममा उपयोग गरिएको उदाहरणीय शैली मान्न सकिन्छ। वास्तवमा यो प्रविधिको रचनात्मक प्रयोग पनि हो। अझ भनौ चुनावी प्रचार प्रसार शैली एनालगबाट डिजिटलमा रुपान्तरण भएको छ ।
विक्रम संवत् २०७९ सालमा हुन लागेको स्थानीय निर्वाचनमा भने प्रचार–प्रसारको शैलीमा व्यापक परिवर्तन आएको छ । माथि उल्लेख गरिएका चुनाव प्रचारका प्रायः तरिकाहरू हिजोआज अभ्यासमा छैनन् । मुलुकको निर्वाचन आचारसंहिताले चुनाव प्रचार–प्रसार गर्ने तरिका मात्र होइन यसक्रममा गरिने खर्चको समेत सीमा निर्धारण गरिदिएका कारण ती पुराना शैलीहरू लगभग विस्थापित भएका छन् । फलतः चुनाव प्रचार–प्रसारका नयाँ–नयाँ र आधुनिक शैलीहरू भित्र्याइएका छन् ।
हालै संशोधित निर्वाचन आचारसंहिता २०७८ अनुसार चुनाव प्रचारमा धेरै भीड गरेर सभा–जुलुस गर्न, मोटरसाइकल र्याली गर्न र अनलाइन, टेलिभिजन तथा सार्वजनिक स्थलहरूमा उमेदवारका प्रचारसामग्री राख्ने जस्ता भड्किला प्रचार प्रसारमा बन्देज लगाएको छ । साना–तिना भेला वा र्यालीको आयोजना गर्दा समेत स्थानीय प्रशासनको स्वीकृति लिनुपर्ने प्रावधान राखिएको छ । १८ वर्षभन्दा कम उमेरका कसैलाई पनि चुनाव प्रचारमा सरिक गराउन नपाइने भएको छ ।
आचारसंहिता अनुसार उमेदवारहरूले बढीमा दुई वटा सवारीसाधन वा चार वटा घोडा मात्र निर्वाचनको प्रचारप्रसारका लागि प्रयोग गर्न पाउँछन् । स्थानीय तहका उमेदवारहरूले टेलिभिजन वा रेडियोका माध्यममा एक मिनेटभन्दा छोटो प्रचार सामग्री एक दिनमा दुई पटकसम्म मात्रै प्रसारण गर्न पाउँछन् । आचारसंहिताले कुन पदका उमेदवारले चुनाव प्रचारका क्रममा कति पैसासम्म खर्च गर्न पाउने भनेर मापदण्ड नै तोकिदिएको छ । आचार संहितामा उल्लेख गरिएका बुुँदाहरूको उल्लंघन गरेको पाइएमा त्यस्ता उमेदवारको उमेदवारी नै रद्द गर्न सकिने प्रावधानका कारण यसपटकको निर्वाचनमा प्रचार–प्रसारका शैलीहरू फेरिएका हुन् ।
यसपटक चुनावी प्रतिस्पर्धामा होमिएका उमेदवारहरूले प्रचार–प्रसारको मुख्य साधनका रूपमा प्रविधिको प्रयोग गरेका छन् । अहिले हरेक मानिसका हात–हातमा हुने मोवाइल र उनीहरूले प्रयोग गर्ने सामाजिक सञ्जाललाई उमेदवारहरूले प्रचारको माध्यम बनाएका छन्, जुन भरपर्दो पनि सावित भएको छ । उमेदवारहरूले आफ्नो घोषणापत्र, प्रतिवद्धता र प्रचार गर्नुपर्ने हरेक विषयहरूलाई फेसबुक, इन्स्टाग्राम र ट्वीटरका माध्यमबाट मतदातासम्म पुर्याइरहेका छन् ।
आसन्न निर्वाचनका लागि विभिन्न पार्टी र उमेदवारहरूले प्राविधिक टोली नै खडा गरेर प्रचार–प्रसार गरिरहेका छन् । थुप्रै उमेदवारहरूले चुनावका लागि छुट्टै फेसबुक पेज बनाएका छन् । त्यस्तै अहिलेको चल्तीको मोवाइल एप टिकटकलाई पनि धेरैले चुनाव प्रचारका लागि प्रयोग गरिरहेको पाइएको छ ।
पछिल्लो समय चल्तीका कलाकारहरूलाई आफ्नो पार्टीमा भित्र्याएर उनीहरूको लोकप्रियतालाई चुनावका बेलामा प्रयोग गर्ने राणनीति ठूला दलहरूले अपनाएको देखिएको छ । नायिका करिश्मा मानन्धर, रेखा थापा, भुवन केसीदेखि गायकहरू बद्री पंगेनी, कोमल वली, राधिका हमाल र हास्यकलाकार मनोज गजुरेल आदिको विभिन्न पार्टी प्रवेशलाई त्यसैको कडीका रूपमा लिन सकिन्छ ।
गत हप्ता तनहुँमा भएको नेपाली कांग्रेस पार्टीको एउटा चुनावी सभामा ड्रोनको प्रयोग गरिएको थियो । कांग्रेसको चुनावी सभा भइरहेको समयमा पार्टीको झण्डा फहराउँदै उडेको ड्रोनले सभास्थलमा पुष्पवृष्टि समेत गरेको थियो । यसलाई चुनावी अभियानका क्रममा उपयोग गरिएको उदाहरणीय शैली मान्न सकिन्छ । वास्तवमा यो प्रविधिको रचनात्मक प्रयोग पनि हो । अझ भनौ चुनावी प्रचार प्रसार शैली एनालगबाट डिजिटलमा रुपान्तरण भएको छ ।
निर्वाचन आचारसंहिताले धेरै विषयहरूमाथि कडाइ गरेका कारण आसन्न स्थानीय निकायको निर्वाचनमा प्रायःजसो राजनीतिक दलहरूले घरदैलो कार्यक्रमलाई व्यापकता दिएको पाइएको छ । प्रायः दलहरूले केही कलाकारहरूको सांस्कृतिक टोली नै बनाएर घरदैलो अभियानमा जाने, त्यहाँ पार्टीका गीत घन्काउँदै नाच्दैँ गाउँदै चुनाव प्रचार गर्ने प्रवृत्ति व्यापक देखिएको छ । मतदाताहरूलाई आफूतर्फ आकर्षित गराउन पार्टीका उमेदवार र कार्यकर्ताहरू सांस्कृतिक टोलीसहित गाउँ–गाउँ र नगर क्षेत्रमा समेत डुलिरहेको देख्न सकिन्छ । घरदैलो कार्यक्रममा नेपाली कांग्रेस, नेकपा एमाले, नेकपा माओवादी केन्द्र, राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी लगायतका मुख्य दलहरू नै अगाडि देखिएका छन् ।
त्यस्तै पछिल्लो समय चल्तीका कलाकारहरूलाई आफ्नो पार्टीमा भित्र्याएर उनीहरूको लोकप्रियतालाई चुनावका बेलामा प्रयोग गर्ने राणनीति ठूला दलहरूले अपनाएको देखिएको छ । नायिका करिश्मा मानन्धर, रेखा थापा, भुवन केसीदेखि गायकहरू बद्री पंगेनी, कोमल वली, राधिका हमाल र हास्यकलाकार मनोज गजुरेल आदिको विभिन्न पार्टी प्रवेशलाई त्यसैको कडीका रूपमा लिन सकिन्छ ।
त्यस्तै पूर्वी जिल्लाहरूमा उमेदवारले आफ्नै शब्दमा चुनावी गीत रेकर्ड गराउने र धरदैलो कार्यक्रममा आफैँले गाएर चुनावको प्रचार–प्रसार गर्ने चलन चलेको छ । दमकस्थित सप्तरङ्गी एफएमका प्रबन्ध निर्देशक गिरीराज भट्टराईले अहिले दैनिक एक दर्जन जति उमेदवारको गीत आफ्नो स्टुडियोमा रेकर्ड भइरहेको बताउनु भयो । त्यस्तै चलेका गीतहरूको धूनमा आफ्ना शब्द भरेर चुनावी प्यारोडी गीत रेकर्ड गराउने र चुनाव प्रचारप्रसारमा प्रयोग गरिने क्रम पनि बढ्दै गएको भट्टराईले बताउनु भएको छ ।
केही स्थानमा भने निर्वाचन आचारसंहिताले तोकिदिएको मापदण्ड उलङ्घन गर्दै चुनाव प्रचार–प्रसार भइरहेको समाचार पनि बाहिर आएको छ । विशेषगरी तराईका र सीमा क्षेत्रका जिल्लाहरूमा ठूला–ठूला व्यानर र पोस्टरहरू टाँस्ने, लाउडस्पीकरको प्रयोग गरेर होहल्ला सहित प्रचार गर्ने, तोकिएको भन्दा बढी भीड जम्मा गर्नेे, आचारसंहिता विपरीत भारतीय नम्बरप्लेटका गाडी र मोटरसाइकलको व्यापक प्रयोग गर्ने जस्ता कार्य भइरहेको समाचार पनि सार्वजनिक भइरहेको छ ।
जनकपुर लगायत मधेशका सबै जिल्लाका ग्रामीण भेगहरूमा भारतीय नम्बर प्लेटका सवारी साधनमा चर्को आवाजका लाउडस्पीकरमा डीजेको प्रयोग गरेर चुनाव प्रचारप्रसार भइरहेको समाचार छ । स्थानीय प्रशासनले कडाइ गर्न खोजे पनि तराईका जिल्लाहरूमा यो प्रवृत्ति झनै मौलाउँदै गएको भन्दै जिल्ला निर्वाचन कार्यालयकी प्रमुख पुष्पा झाले चिन्ता व्यक्त गर्नुभएको छ।
श्रोत: आइएनएस-स्वतन्त्र समाचार
